است ؛ يعنى اگر دايره شمول علم اجمالى به تكاليف واقعى ، همه مشتبهات مظنون ، مشكوك و موهوم را شامل شود ، آن را علم اجمالى اكبر ، و در صورتى كه فقط مظنونات را شامل شود ، آن را علم اجمالى كبير و اگر تنها احاديث موجود در كتاب‌هاى معتبر را دربرگيرد ، آن را علم اجمالى صغير مىنامند . انحلال علم اجمالى اكبر به علم اجمالى كبير مورد توافق اصوليون است . علم اجمالى به لحاظ ديگرى نيز به كبير و صغير تقسيم مىشود و آن در هر موردى است كه از انحلال يك علم اجمالى ، علم اجمالى ديگرى به وجود آيد ، چه در مورد تكاليف واقعى باشد چه غير آن ، كه علم اجمالى اول را كبير و علم اجمالى دوم را صغير مىنامند . مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 2 ، ص 466 . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 405 . عراقى ، ضياء الدين ، نهاية الافكار ، ج 2 ، ص 93 . نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 2 ، ص ( 200 - 199 ) . محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 4 ، ص ( 8 - 7 ) . علم اجمالى كلى علم اجمالى به وجود تكاليفى از جانب شارع برعهده مكلفان علم اجمالى كلى ، مقابل علم اجمالى شخصى بوده و عبارت است از علم اجمالى به اينكه احكام و تكاليف به‌طور قطع ، از جانب شارع متوجه مكلفان شده است . از آنجا كه متعلق اين علم اجمالى ، حكم مسئله خاصى نيست و احكام همه مسائل را شامل مىشود ، به آن علم اجمالى كلى مىگويند . نكته : علم اجمالى كلى ، به علم اجمالى اكبر ، كبير و صغير تقسيم مىگردد . آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ص 356 . نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 3 ، ص 235 . مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 2 ، ص 239 . علم اجمالى وجدانى علم اجمالى ناشى از قطع وجدانى علم اجمالى وجدانى ، كه مقابل علم اجمالى تعبدى مىباشد ، نوع خاصى از علم اجمالى است كه در آن مكلف به جامع يقين دارد ؛ به بيان ديگر ، عالم در اين نوع علم اجمالى به معلوم بالذات ( صورت ذهنى ) قطع وجدانى دارد ، هرچند در تعيين مصداق آن در خارج ( معلوم بالعرض ) ترديد داشته باشد . بنابراين ، در موردى كه مكلف ، به نجاست يكى از دو ظرف علم پيدا مىكند ، علم او به جامع ( نجاست ) علم اجمالى وجدانى است كه منجّز تكليف برعهده او است . ايروانى ، باقر ، الحلقة الثالثة فى اسلوبها الثانى ، ج 3 ، ص ( 262 - 261 ) . مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 2 ، ص 287 . صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 5 ، ص 202 . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 133 و 373 . علم اصول ر . ك : اصول فقه ( حوزه اصلى ) علم تعبدى ر . ك : قطع تعبدى علم تفصيلى علم داراى متعلق روشن و غير مردّد علم تفصيلى ، مقابل علم اجمالى بوده و عبارت است از علمى كه معلوم آن معين و روشن است و هيچ‌گونه ترديد و ابهامى در آن راه ندارد ؛ به خلاف علم اجمالى كه در مصداق خارجى آن ، ترديد و ابهام وجود دارد . به بيان ديگر ، در علم تفصيلى نه در خود علم ، نه در معلوم بالذات ( صورت ذهنى ) و نه در معلوم بالعرض ( مصداق خارجى ) ترديد و ابهامى وجود ندارد ؛ اما در علم اجمالى ، هرچند در علم و معلوم بالذات ابهام وجود ندارد ، اما در معلوم بالعرض ( مصداق خارجى ) ترديد و ابهام وجود دارد . پس هرگاه يك چيز ( حكم يا موضوع ) به روشنى براى كسى شناخته شده باشد ، به آن علم تفصيلى دارد ، مثل اينكه بداند در ظرفى شراب است و يا حكم شراب ، حرمت است . نكته اول : چون علم تفصيلى ، واقع را كامل و بدون ابهام به قاطع نشان مىدهد و هيچ‌گونه ترديدى در آن راه ندارد ، علت تامه براى تنجز تكليف است ، ولى در اينكه علم اجمالى در حكم علم تفصيلى است ، يا در حكم جهل ، اختلاف وجود دارد . « 1 » نكته دوم : در بعضى موارد ، علم تفصيلى در مقابل علم اجمالى ارتكازى به كار مىرود و منظور از آن ، علم به علم است ، در مقابل علم اجمالى ارتكازى كه مراد از آن ، غفلت ( عدم توجه ) از علم مىباشد . در بحث تبادر ، از اين نوع علم سخن به ميان مىآيد و حل اشكال دور ، از راه فرق گذاشتن ميان اين دو نوع علم صورت گرفته است . « 2 » مشكينى ، على ، اصطلاحات الاصول ، ص 224 . حيدرى ، على نقى ، اصول الاستنباط ، ص 183 . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 1 ، ص ( 135 - 134 ) . ولايى ، عيسى ، فرهنگ تشريحى اصطلاحات اصول ، ص 255 .

--> ( 1 ) . فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 4 ، ص 136 . ( 2 ) . مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 1 ، ص 32 .